Cmentarz Rzymsko-Katolicki w Białej

Jednym z takich cmentarzy jest Cmentarz Rzymsko-Katolicki w Białej. W 1796 roku Biała stała się ośrodkiem władzy oraz bazą Konfederacji Barskiej. Skutkiem tego był walki, które toczyły się w jej okolicach. Koniecznym stało się zorganizowanie miejsca dla pochówku konfederatów, którzy zmarli w rejonie Białej. Wybrano teren położony około 300 metrów na południowy - wschód od kościoła w Białej. Do 1772 roku na terenie nowego cmentarza pochowano kilkudziesięciu konfederatów. Pierwszym konfederatem odnotowanym w Księdze Zmarłych parafii lipnickiej był Jan Engelman w 1771 roku, natomiast pierwszym konfederatem pochowanym na cmentarzu był mały syn Jana Weimansa. Był to początek dzisiejszego cmentarza rzymsko-katolickiego.

Po upadku Konfederacji Barskiej w 1772 roku, Austriacy rozpoczęli okupację Białej. W związku z tym administracja austriacka nakazała przeniesienie wszystkich cmentarzy miejskich i przykościelnych na tereny pozamiejskie. Dekret ten związany był głównie z kwestiami higienicznymi Sytuacja ta miała wpływ na całkowitą likwidację cmentarza otaczającego kościół w Białe, natomiast jego funkcję przejął cmentarz konfederatów. W publikacjach nie ma informacji jakoby zwłoki znajdujące się wcześniej na cmentarzu przy kościele były ekshumowane i przenoszone na cmentarz konfederatów.

Od 1790 roku wspomnianym cmentarz wykorzystywany był dla pochówku katolików w Białej. W związku z tym, datę 19 stycznia 1790 roku, związaną z pierwszym pochówkiem na na nowym parafialnym cmentarzu rzymskokatolickim uznać można za datę powstania nekropolii.

Jeśli chodzi o kwestie administracyjne, paradoksalnie nowy cmentarz znalazł się poza granicami Białej. Otoczony został kamienno - ceglanym murem ufundowanym przez bialskich mieszczan Dorotę i Walentego Szymeczek.

Zjawisko wandalizmu na cmentarzach, z którym spotykamy się w dzisiejszych czasach obecne było już w XIX wieku. Omawiany cmentarz spotykał się z kradzieżami, demolowaniem czy też włamywaniem się do grobów w poszukiwaniu kosztowności.

W okresie II wojny światowej zarząd cmentarza przekazany został władza miasta. Od 1942 roku zabroniono grzebania Polaków. Szczęśliwie po zakończeniu II wojny światowej parafia Opatrzności Bożej odzyskała cmentarz. W 1952 roku zaś uruchomiono kolejny, trzeci sektor cmentarza. Działanie to związane było ze zwiększająca się liczbą powojennych zgonów. Ten teren zapełni się grobami bardzo szybko.

Współczesne otoczenie cmentarza stanowią zabudowania przemysłowe, magazyny hurtowe, Dom Pomocy społecznej, plac manewrowy nauki jazy praz wille pochodzące z okresu międzywojennego. Obecnie na cmentarzu znajduje się ponad 5 tysięcy grobów. Po mino braku wolnego terenu, nekropolia nadal jest czynna. Współczesna eksploatacja prowadzi niestety do niszczenia pozostałych terenów zieleni oraz do likwidowania starych bezimiennych nagrobków, które od wielu lat pozbawione są opieki. W porównaniu z niektórymi tego typu cmentarzami, ten w Białej zaliczyć można do zadbanych. Nie odstrasza poprzewracanymi i poniszczonymi nagrobkami czy też nieuporządkowanymi kępkami chwastów. Rodziny pochowanych tu zmarłych nieustannie dbają o dobry wygląd nagrobków swoich przodków.

Na cmentarzu znajdują się dwa duże piaskowcowe krzyże erekcyjne. Pierwszy z nich znajduje się pośrodku alei głównej w najstarszej części cmentarza, na osi bramy wejściowej i pochodzi z drugiej połowy XIX wieku. Drugi natomiast znajduje się również na osi alei głównej jednak w najmłodszej części nekropoli i pochodzi z połowy wieku XX.

Główne wejście na cmentarz stanowi murowana, otynkowana, trójdzielna brama, która podobnie jak na innych chrześcijańskich cmentarzach stanowi symbol przejścia z jednego do drugiego świata. Dzisiaj jej funkcja bardzo się ograniczyła, gdyż większość konduktów pogrzebowych wprowadzane jest bramkami bocznymi. Najstarsza i największa część cmentarza otoczona jest przez gruby ceglany mur, do którego od wewnątrz przylegają grobowce. Od strony zachodniej przy murze znajduje się stary, dziś już nie używany ceglany budynek, w którym niegdyś mieściła się kostnica.

Istotnym i z pewnością wyróżniającym elementem cmentarza jest obecna tu bogata zieleń. Choć stopniowo niszczona w wyniku tworzenia nowych miejsc pochówku, ciągle jeszcze bardzo obficie obecna. Jest to tym bardziej istotne, gdyż cmentarz nigdy nie miał charakteru ogrodowo - parkowego. Dzięki dbałości o fragmenty zielone zarówno rodzin pochowanych tu osób jak i zarządu cmentarza, „nawiązuje on do romantycznej koncepcji cmentarza jako miejsca imagicyjnego obcowania żywych z umarłymi, w kojącym otoczeniu nasadzonej roślinności.”

Tysiące ludzi, którzy pochowani zostali na omawianym cmentarzu, doczekało się kamiennych nagrobków, które służą ich upamiętnieniu. Niestety w dawnych czasach jedyni elementami, jakie stanowiły o pamięci zmarłego były liche drewniane, lub też w przypadku ludzi bardziej zamożnych, kamienne krzyże. Większość z niech bezimiennych, co niejednokrotnie powodowało całkowite zapomnienie i zastąpienie miejsca spoczynku jednej osoby, mogiłą kogoś innego. Dopiero II połowa XX wieku przyniosła znaczne zmiany w tym temacie. Zaczęto bardziej trwale i estetycznie ozdabiać mogiły co przyczyniało się jednocześnie to utrwalenia pamięci o zmarłym.

Cmentarz rzymsko-katolicki nie należy do tych, na których znaleźć można ozdobne i wystawne nagrobki czy też pokazowe pomniki. Jest to związane z tym, że większą część spoczywających na nim ludzi stanowili robotnicy przemysłowi i rzemieślnicy. W mniejszym natomiast zakresie bardziej zamożni mieszkańcy. Nawet jednak nagrobki tych bardziej zamożnych obywateli zaskakują dziś swą stosunkową skromnością.

Do najstarszych zachowanych na bialskim cmentarzu nagrobków należy miedzy innymi grobowiec Doroty Strzygowskiej, grobowiec Lukasów, Josefa Strzygowskiego, Karoliny Oschner i grób Doroty Kosma-Thomke.

W najstarszej części cmentarza znaleźć można szereg bardzo interesujących nagrobków przyściennych.

Znamienici i zasłużeni ludzie pochowani na cmentarzu w Białej:

Adamczyk Józef

Adamski Franciszek

Antoniewski Antoni

Choliwkiewicz Józef

Grabowski Jan

Handzlik Franciszek

Piskorz Jan

Pollak Karol

Romaszkan Roman

Wojtyła Maciej

Informacje i cytaty na temat Cmentarza Rzymsko-Katolickiego napisana została na podstawie książki Jerzego Polaka pt.: „Cmentarz Rzymsko-Katolicki w Białej.”